Το προφίλ μας στο Google Plus
3

Μπορούν οι μηχανές να σκέπτονται;

Οι γραμμές που διαβάζετε έχουν αλλάξει αρκετές φορές ως τώρα. Όσο ο γράφων σκέπτεται πώς να αποδώσει καλύτερα τις ιδέες του παρόντος, σχεδιάζει, δοκιμάζει, τροποποιεί. Η μηχανή, ένας υπολογιστής μέτριων επιδόσεων, κάνει ό,τι μπορεί για να τον βοηθήσει. Αν και συμβάλλει σημαντικά στη σύνταξη, στην ορθογραφική διόρθωση και στην όμορφη παρουσίαση του κειμένου, δεν μπορεί να προσφέρει πολλά περισσότερα.

Συν τοις άλλοις, η μηχανή δεν έχει ιδέα για το γεγονός ότι προσφέρει μια κάποια βοήθεια. Αν ο υπολογιστής ήταν σε θέση να σκέφτεται όπως ένας άνθρωπος –όχι απαραίτητα όπως μια διάνοια–, τότε σίγουρα θα ήταν σε θέση να βοηθήσει ουσιαστικότερα…

Υπάρχουν πάντως επιφανείς επιστήμονες οι οποίοι είναι πεπεισμένοι ότι, κάποια μέρα, όχι κατ’ ανάγκη του μακρινού μέλλοντος, οι μηχανές θα έχουν αληθινή νοημοσύνη. Θα είναι μάλιστα ικανές για σκέψη, σχεδιασμό, πειραματισμό. Θα μπορούν να παράγουν από μόνες τους έργα τέχνης, να αντιλαμβάνονται τον κόσμο γύρω τους, να συνομιλούν μαζί μας, να αισθάνονται χαρά, πόνο, λύπη και –το σημαντικότερο από όλα– να έχουν συνείδηση της ύπαρξής τους και επίγνωση της επίγνωσής τους. Υπάρχουν και κάποιοι άλλοι επιστήμονες, οι οποίοι πιστεύουν ότι όσοι συνάδελφοί τους ευαγγελίζονται τη μέρα που οι μηχανές θα έχουν αληθινή νοημοσύνη δεν ξέρουν τι τους γίνεται — ή απλά έχουν μπερδευτεί και παρασυρθεί από τον ενθουσιασμό τους, τέλος πάντων.

Πριν αρχίσουμε να συζητάμε για νοήμονες μηχανές, αξίζει να διευκρινίσουμε τι περίπου εννοούμε με τον όρο “νοημοσύνη”. Αν και υπάρχουν διάφοροι ορισμοί, οι οποίοι μάλιστα δεν είναι πάντα σαφείς και ξεκάθαροι, χωρίς ιδιαίτερη απροθυμία θα μπορούσαμε να συμφωνήσουμε πως η λέξη αναφέρεται σε μια ιδιότητα του ανθρώπινου νου. Συγκεκριμένα, η νοημοσύνη είναι εκείνο το χαρακτηριστικό που μας παρέχει την ικανότητα για συλλογισμό, σχεδιασμό, αφηρημένη σκέψη, κατανόηση ιδεών, μάθηση, επίλυση προβλημάτων και επικοινωνία με χρήση τυποποιημένων συστημάτων, όπως είναι η γραφή και η γλώσσα.

Σύμφωνα με τον προηγούμενο ορισμό, είναι προφανές ότι μέχρι σήμερα καμία ανθρώπινη κατασκευή δεν έχει παρουσιάσει έστω κι ένα από τα ειδοποιά χαρακτηριστικά της ανθρώπινης νοημοσύνης. Μπορεί οι υπολογιστές να ολοκληρώνουν επιτυχώς εξαιρετικά πολύπλοκους υπολογισμούς σε χρόνους που ο πιο γρήγορος άνθρωπος ούτε καν θα μπορούσε να ονειρευτεί, όμως η ταχύτητα από μόνη της δεν είναι αρκετή για να υποδηλώσει την παρουσία νοημοσύνης. Το 1997, για παράδειγμα, ο υπερυπολογιστής Deep Blue της IBM κατατρόπωσε στο σκάκι τον επί δεκαπενταετίας παγκόσμιο πρωταθλητή Garry Kasparov. Όμως ο υπολογιστής δεν είχε ιδέα για το τι έκανε: Η νίκη του βασίστηκε στην ωμή επεξεργαστική ισχύ και σε μια σειρά από –μάλλον απλοϊκές– μεθόδους αναζήτησης κωδικοποιημένης, ανθρώπινης γνώσης. Βασίστηκε, επίσης, σε εξαντλητικές δοκιμές κι ελέγχους πιθανών κινήσεων και σεναρίων. Κανένας άνθρωπος δεν θα μπορούσε να εξετάζει με τέτοια ταχύτητα τόσα πολλά εναλλακτικά σενάρια κι ενδεχόμενα. Από την άλλη, ένας άνθρωπος συχνά έχει την ικανότητα να “βλέπει” απευθείας μία λύση σε κάποιο πρόβλημα, αποκλείοντας με μιας ένα τεράστιο πλήθος από άσχετα ενδεχόμενα, περιπτώσεις και δοκιμασίες. Αυτό το καταφέρνει, εν μέρει, χάρη στην εμπειρία, στη φαντασία ή ακόμη και στη διαίσθηση.

Έως σήμερα, λοιπόν, η λεγόμενη Τεχνητή Νοημοσύνη δεν έχει καμία σχέση με την ανθρώπινη — και σίγουρα δεν πρέπει να παραπλανιόμαστε από ορολογίες και μαρκετίστικες ονομασίες, όπως, π.χ., Έμπειρα Συστήματα, Λογισμικό Επιχειρηματικής Νοημοσύνης κ.ο.κ. Θα μπορούσε μολαταύτα να κατασκευαστεί μια μηχανή που να σκέπτεται όπως ένας άνθρωπος; Αν ναι, θα είχε άραγε σημασία η φυσική της υπόσταση; Πώς θα μπορούσαμε να είμαστε βέβαιοι ότι το κομψό, μικρό κουτί με τις απαλές καμπύλες επάνω στο γραφείο μας, μπορεί πράγματι να συλλογίζεται ακριβώς –-ή έστω περίπου-– όπως εμείς;

Ένα προϊόν με νοημοσύνη
Αν αύριο ένας κατασκευαστής υπολογιστών λάνσαρε στην αγορά την πρώτη μηχανή που μπορεί να σκέπτεται, πώς θα ήμασταν σε θέση να επαληθεύσουμε ότι το προϊόν έχει πράγματι τις διαφημιζόμενες ιδιότητες; Η εξωτερική εμφάνιση σίγουρα δεν θα μπορούσε να αποτελεί σοβαρό κριτήριο, ακόμα και αν η μηχανή ήταν επιτυχημένα ανθρωπόμορφη και περπατούσε με άνεση και χάρη στους δρόμους και στα πάρκα. Ίσως θα άξιζε να πηγαίναμε μια βόλτα στο πλησιέστερο κατάστημα όπου πουλάνε έναν νοήμονα υπολογιστή, και να πιάναμε κουβεντούλα μαζί του. Όμως ούτε αυτό αποτελεί αξιόπιστη δοκιμή αφού, ως γνωστόν, εδώ και χρόνια υπάρχουν προγράμματα που δείχνουν να συζητούν με το χρήστη, ενώ την ίδια στιγμή σημαντική πρόοδος σημειώνεται στους τομείς της αναγνώρισης φωνής, καθώς και της μηχανικής σύνθεσης ομιλίας.

Έστω τώρα ότι ο φερόμενος κατασκευαστής του πρώτου νοήμονα υπολογιστή τα είχε πράγματι καταφέρει. Μία τεράστια δυσκολία που θα συναντούσε κατά την προώθηση του προϊόντος, θα είχε να κάνει με παγιωμένες αντιλήψεις και προκαταλήψεις. Από τη μία, οι υποψήφιοι αγοραστές θα ήταν πιθανό να έχουν συνδεδεμένη (έστω και υποσυνείδητα) τη νοημοσύνη με ανθρώπινα χαρακτηριστικά και συμπεριφορές. Από την άλλη, γνωρίζοντας από πριν ότι έχουν να κάνουν με ένα ανθρώπινο κατασκεύασμα, μάλλον δεν θα πείθονταν εύκολα για τις νοητικές του ικανότητες, ανεξάρτητα από την εμφάνιση κι άσχετα με το πόσο αληθοφανείς, γνήσιες ή αυθόρμητες ήταν οι κουβέντες μαζί του.

Αλλά ακόμα και αν ο κατασκευαστής έπειθε ότι, πράγματι, τα προϊόντα του είναι νοήμονα και ικανά για σκέψη, κατά πάσα πιθανότητα σύντομα θα βρισκόταν αντιμέτωπος με σωρεία καταγγελιών και μηνύσεων από μεμονωμένους πολίτες, όπως επίσης και από οργανώσεις για την προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων (Βέβαια οι οργανώσεις αυτές σύντομα θα άλλαζαν τα καταστατικά τους, ώστε να αφορούν και σε μη-βιολογικές μορφές ζωής!) Από τη στιγμή που έχεις κάτι το οποίο είναι ικανό να συλλογίζεται, δεν θα αργήσεις να συγκρίνεις τα δικαιώματά του με εκείνα ενός οποιουδήποτε ανθρώπου. Είναι, λοιπόν, ηθικά αποδεκτή η αγοραπωλησία μιας κατασκευής που μπορεί να σκέπτεται; Πώς άραγε θα αισθανόταν μία μηχανή που την κακομεταχειριζόμαστε ή ετοιμαζόμαστε να την πουλήσουμε όσο όσο, επειδή τη βαρεθήκαμε ή θέλουμε να αγοράσουμε το νέο, προηγμένο μοντέλο που είναι υπάκουο και ποτέ δεν γκρινιάζει; Μήπως η κατοχή αυτού του νέου μοντέλου είναι ακόμα περισσότερο ηθικά κατακριτέα; Μάλλον ναι, αφού ο κατασκευαστής είναι πιθανό να στέρησε από το μοντέλο βασικές δεξιότητες και νοητικές ικανότητες, μόνο και μόνο για να κρατά ευχαριστημένους τους υποψήφιους αγοραστές του…

Η δοκιμασία Turing
Πολύ πριν αρχίσουν να μας απασχολούν ηθικά ζητήματα αναφορικά με τα σκεπτόμενα κατασκευάσματα ενός πιθανού μέλλοντος, οφείλουμε να συμφωνήσουμε σε μια μέθοδο για την παρουσία ή όχι της ίδιας της νοημοσύνης στη μηχανή. Κατ’ αρχάς, είναι λογικό να δεχτούμε ότι η εμφάνιση δεν πρέπει να επηρεάζει την τελική ετυμηγορία. Πέρα από το “φαίνεσθαι”, λοιπόν, αν το κατασκεύασμα αντιδρά όπως θα αντιδρούσε ένας άνθρωπος σε μια συζήτηση γύρω από ένα οποιοδήποτε ζήτημα, τότε σίγουρα αυτό θα αποτελούσε ισχυρή ένδειξη ότι κάτι νοήμον κρύβεται μέσα του. Αυτό ακριβώς το κριτήριο υπερασπίστηκε σθεναρά ο Άγγλος μαθηματικός, λογικολόγος και κρυπτογράφος Alan Turing (1912 – 1954), στο άρθρο του Computing Machinery and Intelligence, που παρουσιάστηκε για πρώτη φορά το 1950 στο φιλοσοφικό περιοδικό Mind. Συχνά ο Turing αναφέρεται ως ο πατέρας της σύγχρονης επιστήμης των υπολογιστών. Ο λόγος είναι η σπουδαία δουλειά του πάνω στις ιδεατές Μηχανές Turing, με τη βοήθεια των οποίων τυποποίησε τις έννοιες του αλγορίθμου και του υπολογισμού (computation).

Η μέθοδος που πρότεινε ο Turing στην προαναφερθείσα εργασία, πάντα αναφορικά με τον εντοπισμό νοημοσύνης στη μηχανή, έμεινε γνωστή ως δοκιμασία Turing (Turing test). Η δοκιμασία έχει ως εξής. Ένας κριτής απευθύνει μία σειρά από ερωτήσεις, διατυπωμένες σε φυσική γλώσσα, σε έναν άνθρωπο και σε έναν υπολογιστή. Προκειμένου να παραμένει ανεπηρέαστος κατά τη διάρκεια του τεστ, ο κριτής δεν βλέπει ούτε τον άνθρωπο, ούτε τον υπολογιστή. Ο Turing είχε προτείνει οι ερωτήσεις να υποβάλλονται μέσω ενός τηλέτυπου, ώστε η επικοινωνία να είναι όσο το δυνατόν περισσότερο απρόσωπη. Σήμερα, κατά τη διάρκεια ενός τέτοιου τεστ, αντί για τηλέτυπο οι ερωτήσεις μπορούν να απευθύνονται μέσω δικτύου, π.χ., με τη βοήθεια ενός προγράμματος άμεσης ανταλλαγής μηνυμάτων (instant messenger). Παρατηρήστε ότι η επικοινωνία γίνεται πάντοτε με κείμενο και όχι με φωνή, ώστε στην όλη διαδικασία να μην εμπλέκονται και δευτερεύοντες παράμετροι, όπως, π.χ., θα ήταν η ικανότητα του υπολογιστή για ρεαλιστική σύνθεση της ανθρώπινης φωνής. Κατά τη διάρκεια της δοκιμασίας, τόσο ο άνθρωπος όσο και ο υπολογιστής προσπαθούν να πείσουν τον κριτή για την ανθρώπινη υπόστασή τους. Αφού τελειώσουν οι ερωτήσεις και ο κριτής δεν είναι σε θέση να ξεχωρίσει τον άνθρωπο από τον υπολογιστή, τότε ο υπολογιστής έχει περάσει επιτυχώς τη δοκιμασία Turing κι έτσι θεωρείται πως έχει όλα τα χαρακτηριστικά της ανθρώπινης νοημοσύνης.

Ο Turing προέβλεψε ότι, έως το έτος 2000, ένας υπολογιστής με λιγότερα από 128MB μνήμης θα είναι σε θέση να περνά επιτυχώς το τεστ στο 30% των περιπτώσεων, κατά τη διάρκεια πεντάλεπτων συζητήσεων. Μέχρι σήμερα κανένας υπολογιστής δεν πέρασε επιτυχώς τη δοκιμασία. Ίσως κατά καιρούς ορισμένοι χρήστες να ξεγελιούνται από απλά προγράμματα συζητήσεων, όπως είναι η διάσημη ELIZA, ωστόσο η διαφορά με μια επίσημη δοκιμασία Turing είναι ότι κατά τη διάρκεια της τελευταίας ο κριτής προσπαθεί συνειδητά να αποκαλύψει τον υπολογιστή.

Πάντως αρκετοί μελλοντολόγοι είναι πεπεισμένοι ότι, με δεδομένο το ρυθμό ανάπτυξης των υπολογιστών, δεν θα αργήσει η μέρα όπου ένα μηχάνημα θα περάσει επιτυχώς τη δοκιμασία Turing. Μεταξύ αυτών είναι και ο Raymond Kurzweil, πιονέρος στα ερευνητικά πεδία της οπτικής αναγνώρισης χαρακτήρων, της σύνθεσης φωνής από κείμενο και της αναγνώρισης ομιλίας. O Kurzweil μάλιστα εμφανίζεται ιδιαίτερα αισιόδοξος για την πρόοδο της τεχνολογίας, σε βαθμό που να υπολογίζει ότι ο υπολογιστής που θα περάσει το τεστ του Turing θα κατασκευαστεί γύρω στο 2020.

Μια σκληρή θέση απέναντι στη νοημοσύνη
Υπάρχει μια φιλοσοφική άποψη στα πλαίσια της Τεχνητής Νοημοσύνης, η οποία θέλει τις μηχανές να αποκτούν, κάποια μέρα, ιδιότητες που θα τους προσδώσουν όλα τα χαρακτηριστικά της πραγματικής νοημοσύνης. Μερικά από τα χαρακτηριστικά αυτά είναι οι ικανότητες για παραγωγικό ή επαγωγικό λογισμό, η αφηρημένη σκέψη, όπως επίσης και η συνείδηση. Πρόκειται για τη θέση της λεγόμενης Σκληρής Τεχνητής Νοημοσύνης (Strong Artificial Intelligence ή Strong AI — στο εξής ΣΤΝ). Οι οπαδοί της είναι πεπεισμένοι πως κάθε διανοητική δραστηριότητα προκύπτει από την εκτέλεση μιας καλά ορισμένης ακολουθίας λειτουργιών. Με άλλα λόγια, μια οσοδήποτε απλή ή περίπλοκη διανοητική δραστηριότητα, δεν είναι τίποτε περισσότερο από το αποτέλεσμα ενός αλγορίθμου.

Υπάρχουν απλοί αλγόριθμοι, όπως, π.χ., εκείνος που περιγράφει τη λειτουργία ενός θερμοστάτη: Η συσκευή ελέγχει αν η θερμοκρασία είναι πάνω ή κάτω από μια προκαθορισμένη τιμή και με βάση το αποτέλεσμα προκαλεί το άνοιγμα ή το κλείσιμο ενός κατάλληλου κυκλώματος. Υπάρχουν περισσότερο σύνθετοι αλγόριθμοι, όπως, π.χ., εκείνοι σε ένα πρόγραμμα που υπολογίζει οικονομικά δρομολόγια για τα φορτηγά μιας εταιρείας μεταφορών. Οποιαδήποτε μη τετριμμένη νοητική δραστηριότητα του ανθρώπινου εγκεφάλου, όπως, π.χ., αυτή που λαμβάνει χώρα όταν κάποιος προσπαθεί να μεταφέρει απλουστευμένα στο γραπτό λόγο δύσκολες έννοιες αποφεύγοντας ταυτόχρονα τις γκάφες, αν υπάρχει αλγόριθμος που την περιγράφει τότε σίγουρα είναι τρομακτικά πιο πολύπλοκος, π.χ., από εκείνον που περιγράφει τη λειτουργία του θερμοστάτη. Μολαταύτα, λένε οι οπαδοί της ΣΤΝ, κι αυτός αλγόριθμος είναι! Δεν έχει καμία απολύτως σημασία που δεν μπορούμε (ακόμα) να τον κωδικοποιήσουμε σε μια γλώσσα προγραμματισμού. Η ανικανότητά μας δεν τον κάνει λιγότερο ή περισσότερο αλγόριθμο από όλους τους άλλους. Και για να μην πολυλογούμε, η θέση της ΣΤΝ θέλει όλες τις όψεις κι εκφάνσεις της διανοητικής μας δραστηριότητας, όπως είναι η σκέψη, τα συναισθήματα, η συνείδηση, η ικανότητα για κατανόηση και συνεννόηση κ.ο.κ., να περιγράφονται επακριβώς από έναν –τρομακτικά κι εκνευριστικά πολύπλοκο, ομολογουμένως– αλγόριθμο.

Από τη στιγμή λοιπόν που ένας αλγόριθμος κρύβεται πίσω από τη διανοητική δραστηριότητα καθενός εξ ημών, οι πιστοί της ΣΤΝ πηγαίνουν ένα βήμα παρακάτω. Για την ακρίβεια, δεν έχουν λόγο να μην πιστεύουν ότι, κάποια μέρα, ο αλγόριθμος αυτός θα περιγραφτεί πλήρως και με τη βοήθεια μιας κατάλληλης γλώσσας προγραμματισμού θα κωδικοποιηθεί σε υπολογιστή. Μετά από κάποια (μάλλον αναπόφευκτα) στάδια αποσφαλμάτωσης, ο υπολογιστής θα τρέξει το πρόγραμμα και τότε θα είναι σε θέση να έχει όλα ανεξαιρέτως τα χαρακτηριστικά της ανθρώπινης νοημοσύνης (για την ακρίβεια, τα χαρακτηριστικά της νοημοσύνης του ανθρώπου από τον οποίο “ξεσηκώθηκε” ο αλγόριθμος). Είναι προφανές ότι ένας υπολογιστής που θα έτρεχε ένα τέτοιο πρόγραμμα, δεν θα δυσκολευόταν ιδιαίτερα να ολοκληρώσει επιτυχώς τη δοκιμασία Turing…

Διαζύγιο μεταξύ hardware και software
Από όλα τα προηγούμενα γίνεται προφανές ότι η Σκληρή ΤΝ θέλει τη νοημοσύνη να είναι ανεξάρτητη από το φυσικό μέσο που κάνει δυνατή την παρουσία της. Από τη στιγμή που ο αλγόριθμος –κάποιος θα μπορούσε να πει το μοτίβο οργάνωσης και κίνησης– είναι αυτό που πραγματικά μετράει, η νοημοσύνη δεν μπορεί να αποτελεί αποκλειστικό προνόμιο των ανθρώπων ή γενικότερα των βιολογικών όντων. Με δεδομένο ικανό βαθμό πολυπλοκότητας, οποιοδήποτε φυσικό μέσο είναι δυνατό –τουλάχιστον στη θεωρία–, να αποτελέσει το φορέα για την εμφάνιση της νοημοσύνης. Δεν έχει σημασία αν μιλάμε για νευρώνες, αιμοφόρα αγγεία και συνάψεις ή για κυκλώματα, ημιαγωγούς και πυκνωτές. Νοημοσύνη ίσον αλγόριθμος και ο τελευταίος δε νοιάζεται αν φιλοξενείται από τον εγκέφαλό μας, από έναν υπολογιστή, από μια τεράστια μηχανή με γρανάζια και αλυσίδες ή από ένα εξαιρετικά πολύπλοκο δίκτυο σωλήνων, όπου μέσα από ορισμένους εξ αυτών άλλοτε περνάει νερό κι άλλοτε όχι. Βέβαια είναι πολύ πιο εύκολο –και αποδοτικότερο– να εκτελέσεις έναν αλγόριθμο μέσα σε έναν υπολογιστή, παρά μέσα σε ένα χωράφι με αυλάκια από τα οποία περνάει νερό. Αυτό το τελευταίο, ωστόσο, δεν είναι κάτι που απασχολεί τον ίδιο τον αλγόριθμο! Από τη μεριά του, αν έβρισκε ένα πραγματικά τεράστιο χωράφι με ένα ικανά πολύπλοκο δίκτυο αυλακιών και φυσικά μια (αστείρευτη;) πηγή νερού, θα μπορούσε άνετα να λειτουργήσει. Μάλιστα δεν θα νοιαζόταν ιδιαίτερα για το χρόνο που θα περνούσε έως ότου “τερματίσει” επιτυχώς ή έστω αρχίσει να παράγει αποτελέσματα με κάποιο νόημα, τουλάχιστον για έναν εξωτερικό παρατηρητή.

Ίσως ολόκληρος ο Γαλαξίας μας να αποτελεί έναν τεράστιο υπολογιστή, ο οποίος ήδη αποτελεί το φυσικό μέσο “έκφρασης” κάποιου αλγόριθμου. Αλήθεια, αν όντως συμβαίνει κάτι τέτοιο, μήπως τα όποια αποτελέσματα παράγει ή η όποια συμπεριφορά εκδηλώνει ο αλγόριθμος, έχουν νόημα μόνον όταν υπάρχει κάποιος για να τα παρατηρήσει; Με άλλα λόγια, μπορεί η νοημοσύνη να υφίσταται από μόνη της, πέρα από το χώρο και το χρόνο; Για τους οπαδούς της ΣΤΝ τέτοια ερωτήματα παραείναι φιλοσοφικά για να έχουν οποιοδήποτε ενδιαφέρον. Αυτό που τελικά έχει σημασία είναι ο αλγόριθμος και η ανεξαρτησία του από το φυσικό μέσο ή ο διαχωρισμός hardware και software, αν προτιμάτε.

Όσοι πάντως αντιτίθενται στα κηρύγματα της Σκληρής ΤΝ δεν αφήνουν ορισμένα αθώα ερωτήματα ανεκμετάλλευτα — κι ας ακούγονται φιλοσοφικά αδιάφορα.

Το βιβλίο που ήξερε ό,τι και ο Αϊνστάιν
Ο Αμερικανός ακαδημαϊκός Douglas Hofstadter είναι ευρύτερα γνωστός από το βιβλίο του Goedel, Escher, Bach: an Eternal Golden Braid, το οποίο ενέπνευσε πολλούς μαθητές να σπουδάσουν και να ακολουθήσουν καριέρες στην επιστήμη των υπολογιστών και ειδικότερα στην Τεχνητή Νοημοσύνη. Ο ίδιος ο Hofstadter είναι οπαδός της Σκληρής ΤΝ. Στο δοκίμιό του με τίτλο A Conversation with Einstein’s Brain (Μια συζήτηση με το μυαλό του Αϊνστάιν), ο συγγραφέας δείχνει την πίστη του στο δυϊσμό αλγορίθμου – φυσικού μέσου, καλώντας μας να συλλογιστούμε ένα φανταστικό σενάριο. Ο Hofstadter μάς προτρέπει να δεχτούμε για λίγο την ύπαρξη ενός τεράστιου βιβλίου, το οποίο περιλαμβάνει μια πληρέστατη περιγραφή του μυαλού του Αϊνστάιν. Για οποιαδήποτε ερώτηση θα ήθελε να υποβάλλει κάποιος στον Αϊνστάιν θα μπορούσε να πάρει απάντηση, αρκεί να ξεφύλλιζε υπομονετικά το βιβλίο και να ακολουθούσε προσεκτικά τις οδηγίες. Από τη στιγμή που το βιβλίο περιλαμβάνει όλες ανεξαιρέτως τις λεπτομέρειες για το μυαλό του Αϊνστάιν, στο τέλος της ακολουθίας των οδηγιών ο ενδιαφερόμενος θα έπαιρνε την απάντησή του, σαν να του την είχε δώσει ο ίδιος ο επιστήμονας!

Φυσικά, το ξεφύλλισμα ενός τέτοιου βιβλίου μάλλον θα ήταν μια εξαιρετικά χρονοβόρα διαδικασία, ακόμα και για τα απλούστερα των ερωτημάτων. Το σημαντικό όμως είναι ότι το βιβλίο θα συμπεριφερόταν όπως ο Αϊνστάιν. Ακριβέστερα, από τη στιγμή που το βιβλίο δεν είναι παρά άλλο ένα φυσικό μέσο για τη φιλοξενία του αλγορίθμου του Αϊνστάιν, ένας οπαδός της ΣΤΝ θα έλεγε πως το βιβλίο *είναι* ο Αϊνστάιν.

Και κάπου εδώ αρχίζουν τα προβλήματα. Ας υποθέσουμε ότι κανείς δεν έμπαινε στον κόπο να ξεφυλλίσει το βιβλίο–Αϊνστάιν. Ίσως, από την άλλη, πολυάριθμοι ερευνητές το ξεφύλλιζαν σε κάθε ευκαιρία που τους δινόταν, διψώντας για μια –-έστω και σύντομη-– συζήτηση με τον Αϊνστάιν (ή μήπως με το πνεύμα του;) Σε κάθε περίπτωση, θα ήξερε το βιβλίο τι συμβαίνει; Πώς θα ξεχώριζε τις περιπτώσεις όπου κάποιος το συμβουλεύεται από εκείνες που όλοι αδιαφορούν για την ύπαρξή του; Τι θα γινόταν αν το βιβλίο δεν ανοιγόταν ποτέ αλλά αντίθετα τα περιεχόμενά του σκανάρονταν, π.χ., με κάποια μέθοδο τομογραφίας; Αν οι υποστηρικτές της ΣΤΝ έχουν δίκιο, μήπως είναι σε θέση να μας πουν σε ποιες περιπτώσεις θα “ενεργοποιούταν” η συνείδηση του Αϊνστάιν; Μήπως στις περιπτώσεις κατά τις οποίες το βιβλίο άλλαζε; Μήπως το βιβλίο–Αϊνστάιν θα είχε συνείδηση ανεξάρτητα από το αν κάποιος το συμβουλευόταν ή το άλλαζε; Μην ξεχνάτε πως από τη στιγμή που οι φίλοι της ΣΤΝ μας λένε ότι το βιβλίο είναι ο ίδιος ο Αϊνστάιν, έχουμε δικαίωμα να μιλάμε και να αναρωτιόμαστε για τη συνείδησή του…

Η κεντρική ιδέα της ΣΤΝ, που κηρύττει την παντελή ανεξαρτησία αλγορίθμου και φυσικού μέσου, δεν αργεί να φέρει τους πιστούς της αντιμέτωπους με έναν μάλλον ανεπιθύμητο δυϊσμό ισχυρά θεολογικού χαρακτήρα, ο οποίος ούτε λίγο ούτε πολύ θέλει το πνεύμα να υπάρχει πέρα κι ανεξάρτητα από την ύλη. Πρόκειται για μία θέση που αρκετοί επιστήμονες αποφεύγουν, ακόμα και αν ασπάζονται το δόγμα της Σκληρής Τεχνητής Νοημοσύνης.

Καταλαβαίνει η Ινδία κινέζικα;
Οι επιθέσεις κατά της ΣΤΝ ξεκινούν και από αυτή την ίδια τη δοκιμασία του Turing. Ο John Searle είναι καθηγητής φιλοσοφίας στο Berkeley και ηγείται αυτών των επιθέσεων. Πιστεύει ακράδαντα ότι το συντακτικό (syntax) δεν σχετίζεται με το νόημα ή αλλιώς τη σημασία (semantics). Σε εργασία που εξέδωσε το 1980, ο Searle παρουσιάζει το σκεπτικό του καλώντας μας να συμμετάσχουμε, ως θεατές, σε ένα υποθετικό πείραμα.

Ας υποθέσουμε ότι κάποια στιγμή στο μέλλον κατασκευάζεται ένας υπολογιστής που καταλαβαίνει κινέζικα. Αναλυτικότερα, το μηχάνημα δέχεται στην είσοδό του κινέζικους χαρακτήρες, ακολουθεί ένα σύνολο καλά ορισμένων, εσωτερικών κανόνων, συσχετίζει τους αρχικούς χαρακτήρες με κάποιους άλλους και, τελικά, στην έξοδό του επιστρέφει μια άλλη ακολουθία κινεζικών χαρακτήρων. Ο υπολογιστής αυτός δεν είναι σαν τους άλλους, αφού κάνει τόσο καλά τη δουλειά του ώστε να περνά επιτυχώς τη δοκιμασία Turing! Για την ακρίβεια, το μηχάνημα μπορεί να πείσει κάθε Κινέζο, όσο επιτηδευμένες ερωτήσεις και αν του κάνει, ότι καταλαβαίνει κινέζικα. Οι υποστηρικτές της ΣΤΝ θα ήταν ιδιαίτερα ευχαριστημένοι με αυτή την εξέλιξη. Με μεγάλη προθυμία θα διακήρυτταν ότι ο υπολογιστής, πράγματι, είναι σε θέση να καταλαβαίνει κινέζικα και οποιαδήποτε άλλη συζήτηση ή προβληματισμός περιττεύει. Κι όμως, για τον Searle και τους ομοϊδεάτες του η συζήτηση μόλις τώρα αρχίζει να αποκτά ενδιαφέρον…

Ο Searle ξεκαθαρίζει ευθύς εξαρχής πως ο ίδιος δεν καταλαβαίνει ούτε μία κινέζικη λέξη. Στη συνέχεια μας ζητά να τον φανταστούμε να κάθεται μέσα στον υπολογιστή ή καλύτερα μέσα σε ένα δωμάτιο (η ιδέα του επιχειρήματος δεν αλλάζει). Η επικοινωνία του με τον έξω κόσμο γίνεται μέσω μιας μικρής σχισμής, από την οποία λαμβάνει φακέλους με κινεζικούς χαρακτήρες. Φυσικά δεν καταλαβαίνει τίποτε από όλα αυτά τα ιδεογράμματα, ωστόσο έχει μαζί του ένα βιβλίο, γραμμένο στα αγγλικά, με αναλυτικές οδηγίες χειρισμού κινεζικών συμβόλων. Υπό μία έννοια, το βιβλίο περιλαμβάνει το αναλυτικό πρόγραμμα εκείνου του υπολογιστή που έχει το θράσος να περνά επιτυχώς το τεστ Turing. Ο Searle ξεφυλλίζει κοπιωδώς το βιβλίο, ακολουθεί προσεκτικά και πιστά τις οδηγίες του, αναδιατάσσει κάποια από τα σύμβολα εισόδου, προσθέτει ορισμένα άλλα και όταν τελειώσει επιστρέφει, πάντα από τη σχισμή, τη νέα ακολουθία χαρακτήρων. Αν και ο Searle είναι αναμφισβήτητα νοήμων και έχει επίγνωση των πράξεών του, εν προκειμένω δεν έχει ιδέα για το τι κάνει. Πράγματι, μέσα εκεί ο ρόλος του είναι ακριβώς ίδιος με εκείνον ενός οποιουδήποτε άλλου, ανεγκέφαλου χειριστή συμβόλων. Αν λοιπόν ο Searle είναι ανίδεος, πώς οι οπαδοί της ΣΤΝ μπορούν να ισχυρίζονται ότι ο υπολογιστής καταλαβαίνει κινέζικα και ως αιτιολόγηση να χρησιμοποιούν την επιτυχία του στη δοκιμασία Turing;

Στο σημείο αυτό κάποιοι επιχειρούν να αντικρούσουν την επίθεση, αντιτάσσοντας πως ο Searle, μέσα σε εκείνο το δωμάτιο, δεν είναι τίποτε άλλο από μία στοιχειώδη μονάδα επεξεργασίας. Ο ρόλος του δεν είναι περισσότερο αναβαθμισμένος από εκείνον ενός νευρώνα του ανθρώπινου εγκεφάλου. Θα ήταν παράλογο να ισχυριστούμε ότι ένας μεμονωμένος νευρώνας καταλαβαίνει τι κάνει. Όλοι οι νευρώνες μαζί, όμως, ενταγμένοι στο περίπλοκο νευρωνικό δίκτυο του εγκεφάλου μας, αποτελούν ένα νοήμον σύστημα που έχει επίγνωση της ύπαρξης και φυσικά της… επίγνωσής του! Με άλλα λόγια, ορισμένοι υποστηρικτές της ΣΤΝ προβάλουν τώρα τη δικαιολογία ότι η ικανότητα μαζικής, παράλληλης επεξεργασίας (massive parallel processing), αποτελεί προϋπόθεση για την εμφάνιση της νοημοσύνης. Είναι η πρώτη φορά που, πέρα από τον αλγόριθμο, μια ιδιότητα του φυσικού μέσου που τον φιλοξενεί έχει επίσης σημασία. Ας είναι.

Η απάντηση του Searle στο προηγούμενο επιχείρημα είναι σατανική: Ας υποθέσουμε ότι αντί για έναν άνθρωπο που δεν καταλαβαίνει κινέζικα έχουμε πάρα πολλούς περισσότερους. Πιο συγκεκριμένα, ας υποθέσουμε ότι όλοι οι κάτοικοι μιας πολυπληθούς χώρας, όπως είναι η Ινδία, δεν γνωρίζουν κινέζικα. Όμως ο καθένας τους έχει από μία κόπια ενός βιβλίου με οδηγίες χειρισμού κινεζικών συμβόλων και, επιπρόσθετα, είναι σε θέση να επικοινωνεί με άλλους Ινδούς. Κάθε Ινδός θα μπορούσε να παραλληλιστεί με έναν μεμονωμένο νευρώνα. Ολόκληρη η Ινδία θα μπορούσε να παραλληλιστεί με τον ανθρώπινο εγκέφαλο. Ξαφνικά, με κάποιο τρόπο, η χώρα δέχεται ως “είσοδο” μια ακολουθία κινεζικών συμβόλων. Κανείς φυσικά κάτοικος δεν καταλαβαίνει ούτε ένα από τα σύμβολα, όλοι τους όμως τα επεξεργάζονται με περισσή φροντίδα, ακολουθώντας πιστά τις οδηγίες των βιβλίων τους. Τελικά, η χώρα επιστρέφει (στον υπόλοιπο κόσμο;) μια άλλη ακολουθία συμβόλων, που έχουν κάποιο νόημα. Αλήθεια, ποιος είναι έτοιμος να δεχτεί ότι η Ινδία, η χώρα, καταλαβαίνει Κινέζικα;

Τηλεμεταφορά και συνείδηση
Συχνά στην επιστημονική φαντασία συναντάμε, με τον έναν ή τον άλλο τρόπο, διάφορες υλοποιήσεις της ιδέας της τηλεμεταφοράς. Πρόκειται για έναν ευφάνταστο τρόπο μεταφοράς της ύλης (ανόργανης ή οργανικής) μεταξύ δύο απόμακρων περιοχών, με την ταχύτητα του φωτός. Για την ακρίβεια, αυτό που πραγματικά κάνει ένας τηλεμεταφορέας δεν είναι να μεταφέρει την ίδια την ύλη αλλά να την αντιγράφει.

Ας υποθέσουμε ότι σήμερα το πρωί θέλετε να πεταχτείτε στο εργοτάξιο της νέας σεληνιακής βάσης για να ελέγξετε την πρόοδο των εργασιών. Πηγαίνετε λοιπόν στο θάλαμο τηλεμεταφοράς της γειτονιάς σας, μπαίνετε μέσα και μια ειδική ακτίνα αρχίζει να σας σκανάρει, από την κορυφή έως τα νύχια, σε ατομικό επίπεδο. Όση ώρα διαρκεί αυτό, σε ένα αρκετά μεγάλο buffer κρατούνται λεπτομερέστατες πληροφορίες για ολόκληρη τη βιοδομή σας –- μεταξύ άλλων και το μοτίβο διασύνδεσης που σας χαρακτηρίζει, σε κάθε επίπεδο. Όταν τελειώσει η σάρωση και γίνουν οι απαραίτητοι έλεγχοι για την ακεραιότητα των ίδιων σας των δεδομένων, ο τηλεμεταφορέας στέλνει σε έναν δέκτη, με ηλεκτρομαγνητική εκπομπή, όλες τις πληροφορίες που αφορούν στο είναι σας. Αφού φτάσουν εκεί και διαπιστωθεί ότι δεν συνέβη λάθος κατά την εκπομπή –-κάτι τέτοιο θα μπορούσε να έχει από σοβαρές έως μοιραίες συνέπειες για εσάς–-, αρχίζει η δημιουργία ενός αντιγράφου του εαυτού σας –- πάντα σε ατομικό επίπεδο. Όταν η διαδικασία ολοκληρωθεί και γίνει άλλος ένας, τελικός έλεγχος, η παρουσία σας σε εκείνον το θάλαμο της γειτονιάς δεν είναι πλέον απαραίτητη: Ο άλλος σας εαυτός, που είναι ίδιος και απαράλλαχτος με αυτόν που γνωρίζατε έως σήμερα το πρωί, βρίσκεται στη σεληνιακή βάση και μάλλον έχει ήδη πιάσει δουλειά. Τώρα, εννοείται πως δύο αντίγραφα του εαυτού σας, ακόμη και αν βρίσκονται εκατοντάδες χιλιόμετρα μακριά, είναι πολύ πιθανό να προκαλέσουν άβολες ή αμήχανες καταστάσεις στους γύρω σας. Για το λόγο αυτό, μια κατάλληλη ακτίνα στο θάλαμο–αφετηρία αρχίζει να σας αποσυνθέτει. Περιττό να σημειώσουμε πως η τελευταία αυτή διαδικασία γίνεται γρήγορα και ανώδυνα, ενώ προσφέρεται, προαιρετικά, δυνατότητα αναισθησίας.

Υποθέστε τώρα ότι, για κάποιο λόγο, η διαδικασία αποσύνθεσης του πρωτότυπου εαυτού σας δεν λαμβάνει χώρα. Με δεδομένο ότι όλο σας το είναι απαρτίζεται από άτομα και καθορίζεται πλήρως από το μοτίβο διασύνδεσής τους, είναι άραγε λογικό να υποθέσουμε ότι τα δύο αντίγραφά σας είναι ο ίδιος άνθρωπος; Έχουν άραγε τις ίδιες αναμνήσεις, προβληματισμούς και ευαισθησίες; Ταυτίζονται, με λίγα λόγια, οι συνειδήσεις τους; Αλήθεια, τι ρόλο παίζει σε όλα αυτά η ελεύθερη βούληση;

Αν αντί για δύο ανθρώπινα αντίγραφα συζητούσαμε για δύο πανομοιότητα μοντέλα ηλεκτρονικών ή μηχανικών κατασκευών, σίγουρα δεν θα είχαμε καμία δυσκολία να δεχτούμε το γεγονός ότι ταυτίζονται. Από τη στιγμή όμως που έχουμε να κάνουμε με ζωντανούς, νοήμονες οργανισμούς, τα πράγματα αλλάζουν. Ο δυϊσμός πνεύματος και ύλης, μια θέση συγγενική με εκείνη των υποστηρικτών της Σκληρής Τεχνητής Νοημοσύνης, διακηρύσσει ότι το πνεύμα υπάρχει πάνω και πέρα από την ύλη. Πόσο εύκολα μπορείτε να εναρμονίσετε αυτή την ιδέα με το υποθετικό σενάριο της τηλεμεταφοράς;

Η σημασία του φυσικού μέσου
Για πολλούς επιστήμονες που απορρίπτουν την άποψη της Σκληρής Τεχνητής Νοημοσύνης, άρα και τη συνεπαγόμενη ανεξαρτησία πνεύματος–ύλης ή software–hardware, το φυσικό μέσο έχει πρωτεύουσα σημασία για την εμφάνιση και εξέλιξη της νοημοσύνης. Για παράδειγμα, η φυσιολογία της βιολογικής μορφής, ο εύπλαστος χαρακτήρας της, τα αισθητήρια όργανα, καθώς και οι δυνατότητες επικοινωνίας και αλληλεπίδρασης αποτελούν προϋποθέσεις για ό,τι ονομάζουμε νοημοσύνη. Ο Searle ονομάζει αυτή τη θέση βιολογικό νατουραλισμό (biological naturalism). Με λίγα λόγια, η ίδια η συνείδηση, η οποία για πολλούς δεν είναι ανεξάρτητη από τη νοημοσύνη, είναι ένα συστημικό, αναδυόμενο φαινόμενο του οργανισμού του οποίου αποτελεί (άλλη μία) φυσική ιδιότητα.

Πέρα όμως από την ανεξαρτησία ή όχι του αλγορίθμου από το φυσικό μέσο που τον φιλοξενεί, ο διάσημος μαθηματικός φυσικός Roger Penrose δεν μπορεί να δεχτεί ότι ένας αλγόριθμος, οσοδήποτε γενικός και πολύπλοκος, είναι δυνατό να περιγράψει το φαινόμενο της συνείδησης. Στο βιβλίο του The Emperor’s New Mind, o Penrose επιχειρεί να βγάλει στο προσκήνιο τον μη-αλγοριθμικό χαρακτήρα της συνείδησης και της ανθρώπινης νοημοσύνης. Όσο για τη δυσκολία μας να κατανοήσουμε την πραγματική φύση ή να εντοπίσουμε τις ρίζες της συνείδησης, ο Penrose πιστεύει ότι οφείλεται στις ανεπαρκείς, τουλάχιστον έως σήμερα, γνώσεις μας για το φυσικό κόσμο. Πάντως ο ίδιος ξέρει πού να κοιτάξει: Στον κβαντικό μικρόκοσμο.

3 Responses to “Μπορούν οι μηχανές να σκέπτονται;”

  1. neopass | 26/10/2012 at 15:20

    Χρηστο καψε μας κι’αλλο!!!

    ΥΓ: νομιζω καπου εδω ταιριαζει αυτο: I’d love to change the world, but they won’t give me the source code! :P

  2. F.N | 27/10/2012 at 22:29

    Αρχικά ένα μεγάλο ευχαριστώ για το όμορφο αυτό άρθρο που με έπεισε να κάνω λογαριασμό και να γράψω μερικά λόγια.

    Διδάσκει πως το χάκινγκ βρίσκεται σε κάθε πτυχή της ζωής μας. Το χάκινκγ δεν είναι απλά ηλεκτρονικά κυκλώματα , 0 και 1. Είναι απλά μια φιλοσοφία. Η φιλοσοφία που κουβαλάει κάθε άνθρωπος μαζί του απο τη στιγμή που γεννιέται. Η φιλοσοφία αυτή είναι που έχει γεννήσει πολιτισμούς και κοινωνίες. Επιστήμες και τεχνολογίες. Η φιλοσοφία αυτή της ανακάλυψης και της δημιουργίας. Η ατέρμονη προσπάθεια για την κατανόηση.

    Αυτά απλά ως μια εισαγωγή.

    Αυτό λοιπόν που μου ήρθε στο μυαλό διαβάζοντας το άρθρο, είναι η διαμάχη αιώνων τώρα μεταξύ των υλιστών και μη. Ο υλισμός είναι ένα φιλοσοφικό ρεύμα που εμφανίστηκε πριν ο Χριστός γεννηθεί. Ξεκίνησε από τους αρχαίους κατοίκους αυτής της γεωγραφικής περιοχής που αποκαλείται Ελλάδα (βλέπε Λεύκιππος, Δημόκρητος, Επίκουρος και Λουκρήτιος), συνεχίστηκε τον 18ο αιώνα απο τους La Mettrie και d’Holbach έπειτα πέρασε στους Γερμανούς υλιστές 19ου αιώνα εώς τον Smart και τον Quine του 20ου αιώνα.

    Κύριο πιστεύω τους ήταν το οτι το πνεύμα η συνείδηση και ο ίδιος ο άνθρωπος είναι καθαρά μηχανιστικά αποτελέσματα της φύσης και πως όλα αυτά μπορούν να εξηγηθούν με τη βοήθεια της φυσιοκρατικής μεθοδολογίας.

    Ο d’Holbach σε ένα από τα βιβλία του έγραψε πως “η ανθρώπινη συνείδηση , η δημιουργία αξιών και η ηθική είναι μηχανικά προκαθορισμένες από φυσικές δυνάμεις συνεπώς το ανθρώπινο ον δεν είναι τίποτα περισσότερο από ένα παθητικό όργανο στα χέρια της αναγκαιότητας.”

    Αργότερα Γερμανοί υλιστές γράψανε πως ” Ο άνθρωπος είναι προϊόν της φύσης στο σώμα και στο νου. Συνεπώς όχι μόνο αυτό που είναι, αλλά και αυτό που κάνει, θέλει, νιώθει και σκέφτεται βασίζεται στην ίδια φυσική αναγκαιότητα, όπως όλη η δομή του κόσμου.”

    Ο Lange το 1865 έγραψε :
    ” Ο άνθρωπος κατανοείται μηχανιστικά ως απλώς ένα φυσικό πλάσμα.”

    Όλοι αυτοί επηρέασαν και τον Νίτσε όπου στα ύστερα έργα του ενστερνίζεται και αυτός πολλές από τις απόψεις των προηγούμενων υλιστών και συγκεκριμένα στο έργο του Τάδε έφη Ζαρατούστρα γράφει : “Σώμα είμαι εντελώς, και τίποτε άλλο. Και η ψυχή είναι μονάχα μια λέξη για κάτι που αφορά το σώμα”.

    Βλέπουμε λοιπόν πως το θέμα αυτό έχει τις ρίζες του πολύ βαθιά. Έχουν αναπτυχθεί διάφορες θεωρίες από όλες τις πλευρές με πολλά επιχειρήματα. Το ίδιο συμβαίνει ακόμα και τώρα. Και αυτό φαίνεται από το παρόν άρθρο. Το θέμα όμως είναι πως δεν υπάρχει μια σίγουρη απάντηση.Με το να είσαι καθαρός υλιστής πηδάς τα ηθικά εμπόδια που δημιουργούνται και συνεχίζεις παραπέρα όπως για παράδειγμα οι υποστηρικτές της ΣΤΝ. Αν πάλι είσαι από την άλλη μεριά τα ηθικά διλήμματα που δημιουργούνται τα επεξεργάζεσαι τα αναλύεις και τα λαμβάνεις υπόψιν σου.

    Ποιος έχει δίκιο όμως ; Ποια θέση πρέπει να υποστηρίξουμε; Αυτό είναι καθαρά θέμα προσωπικής επιλογής. Μέχρι να αποδειχτεί κάτι από όλα αυτά ο καθένας υποστηρίζει και πιστεύει αυτό που θέλει. Κάτι που ενώνει όλους αυτούς που χρόνια ή καλύτερα αιώνες αντιμάχονται στα διάφορα αυτά θέματα είναι το οτι
    όλοι τους είναι χακεράδες. Χακεράδες με τον δικό τους διαφορετικό τρόπο ο καθένας. Δεν παύουν να προσπαθούν για την κατανόηση της λειτουργίας και της δομής του σύμπαντος, των μηχανών , της ανθρώπινης συνείδησης και τόσων άλλων πραγμάτων.

Leave a Reply

You must be logged in to post a comment.

Σύνδεση

Αρχείο δημοσιεύσεων