Το προφίλ μας στο Google Plus
0

Σνέιλ Μέιλ — Επιστολή #034

Αγαπητοί μου,

  • Σήμερα δεν είναι Παρασκευή 25 του μηνού, και δεν βρίσκομαι στην αίθουσα αναμονής του αεροδρομίου. Φυσικά δεν πίνω καφέ εσπρέσο και δεν έχω μόλις αρχίσει να σας γράφω την επιστολή μου.
  • Μπροστά μου δεν βρίσκεται η γραφομηχανή, και μιας και δεν χρειάζεται να περιμένω (αφού η πτήση μου δεν θα πετάξει σε τρεις ώρες) δεν αναρωτιέμαι καθόλου για το τι θα άξιζε ο κόπος να σχολιάσω. Όπως είπαμε, ούτε καθισμένος στην αίθουσα αναμονής είμαι, ούτε έχω ξεκινήσει να γράφω την επιστολή μου.
  • Ο ανιψιός, που δεν είναι μαζί μου, δεν έχει πάει στο Boots για να αγοράσει μπουκαλάκι με νερό γιατί δεν πετάει ούτε αυτός σήμερα, που δεν είναι Παρασκευή 25 του μηνού.
  • Αυτές τις τελευταίες εβδομάδες που δεν πήγαινα, σχεδόν καθημερινώς, στη Βιβλιοθήκη, δεν με απασχολούσε καθόλου το ερώτημα της αλήθειας. Ούτε ένα βιβλίο δεν άνοιξα για το θέμα, και οι προσεγγίσεις των διαφόρων φιλοσόφων που δεν μελέτησα δεν μου φάνηκαν καθόλου ενδιαφέρουσες, ούτε καν ανεπαρκείς.
  • Μου έμεινε, όμως, η προσέγγιση του Τάρσκι: Η αλήθεια είναι κατηγόρημα που αναφέρεται σε προτάσεις μιας γλώσσας. Μια πρόταση είναι αληθής αν (και μόνο αν) περιγράφει / αντικατοπτρίζει / αντιστοιχεί σε μια συγκεκριμένη πραγματικότητα.
  • “The cat is on the mat” is true if and only if the cat is on the mat.
  • Τσεκάρουμε: Είναι η γάτα στο χαλάκι; Είναι. Άρα μια πρόταση που μας λέει πως “η γάτα είναι στο χαλάκι”, είναι αληθής.
  • Τσεκάρουμε ξανά. Έφυγε η γάτα από το χαλάκι; Χάθηκε το χαλάκι; Δεν είχαμε ποτέ γάτα; Η γάτα μας δεν κάθεται ποτέ στο χαλάκι, γιατί δεν της αρέσει;
  • Τότε το “η γάτα είναι στο χαλάκι” είναι ψευδής.
  • Ο Τάρσκι ήταν Μαθηματικός, και η μέριμνά του ήταν μαθηματική περισσότερο παρά φιλοσοφική. Προσεγγίζοντας την αλήθεια ως ιδιότητα προτάσεων μιας (τυπικής) γλώσσας απομακρυνόταν από μια φιλοσοφική παράδοση που την εξελάμβανε (την αλήθεια) ως μεταφυσική ποιότητα της πραγματικότητας. Για τον Τάρσκι, δηλαδή, η έννοια της αλήθειας δεν θα μπορούσε να εννοηθεί παρά μόνο ως ιδιότητα προτάσεων μιας (τυπικής) γλώσσας, ιδιότητα που εκφράζεται σε μια άλλη (τυπική) γλώσσα, ανώτερης τάξεως από την αρχική — ή αλλιώς μεταγλώσσα της αρχικής.
  • Το “τυπική” το βάζω σε παρένθεση, αλλά η έμφαση πάει εκεί. Για τον Τάρκσι, όπως και για πολλούς φιλοσόφους της λογικής, όλο το ζουμί βρίσκεται στη διαφοροποίηση μεταξύ φυσικών και τυπικών γλωσσών.
  • Φυσική είναι η καθημερινή, ανθρώπινη γλώσσα — τα αγγλικά, τα γερμανικά κ.λπ. Τυπική γλώσσα είναι μια γλώσσα με πολύ συγκεκριμένες προδιαγραφές, όπως, π.χ., η Άλγεβρα ή η Μαθηματική Λογική.
  • (Σημειώστε, για παράδειγμα, πως η έννοια της μεταγλώσσας είναι μη εφαρμόσιμη στις φυσικές γλώσσες.)
  • Be that as it may, που θα λέγανε οι γείτονές μου των τελευταίων δύο μηνών, αυτό που εγώ βρίσκω ενδιαφέρον είναι η ομοιότητα της προσέγγισης του Τάρσκι με αυτήν του Θωμά Ακινάτη και των άλλων σχολαστικών φιλοσόφων του Μεσαίωνα.
  • Για τον Ακινάτη, θυμίζω, η αλήθεια οριζόταν ως η αντιστοίχιση μεταξύ διανοήματος και πράγματος: “Veritas est adaequatio intellectus et rei”.
  • Δεν θέλει πολλή προσπάθεια να δει κανείς πως οι έννοιες “πρόταση μας (τυπικής) γλώσσας” και “διανόημα” δεν απέχουν και πάρα πολύ, και ότι, αντιστοίχως, οι όροι “πράγμα” και “πραγματικότητα” είναι σχεδόν συνώνυμοι.
  • Ξανασκέφτομαι, λοιπόν, αυτό που μόλις σας έγραψα, ότι δηλαδή το ζουμί βρίσκεται στη διάκριση μεταξύ φυσικών και τυπικών γλωσσών, και αναρωτιέμαι. Αναρωτιέμαι για το αν είναι πράγματι θεμελιώδης — τόσο θεμελιώδης όσο θα ήθελε ο Τάρσκι.
  • Το παράδειγμα με τη γάτα και το γατάκι, σόρρυ, το χαλάκι, δεν ήταν του γούστου του Τάρκσι. Ο Τάρσκι θεωρούσε ότι το πεδίο αναφοράς του ορισμού του περί αλήθειας είναι μόνο οι προτάσεις μιας τυπικής γλώσσας· πίστευε ότι είναι καταχρηστικό να τον χρησιμοποιείς σε προτάσεις της φυσικής (ανθρώπινης) γλώσσας.
  • Τώρα αυτή η συζήτηση είναι πολύ μεγάλη αλλά να, σήμερα, που δεν είναι Παρασκευή 25 του μηνού, κι εγώ δεν βρίσκομαι στην αίθουσα αναμονής του αεροδρομίου, κάτι με προβληματίζει.
  • Προτείνω το εξής:
  • Ας κάνουμε μια παύση. Ας επιστρέψουμε στην πρόταση με την οποία άνοιξα τη σημερινή μου επιστολή και ας τη βάλουμε σε εισαγωγικά.
  • Θα εξετάσουμε το βαθμό αληθείας της.
  • “Σήμερα δεν είναι Παρασκευή 25 του μηνού, και δεν βρίσκομαι στην αίθουσα αναμονής του αεροδρομίου. Φυσικά δεν πίνω καφέ εσπρέσο και δεν έχω μόλις αρχίσει να σας γράφω την επιστολή μου.”
  • Λοιπόν; Αληθής ή ψευδής;
  • Υπό μία έννοια είναι ψευδής. Διότι σήμερα, την ώρα που σας έγραφα εκείνες εκεί τις γραμμές, ήταν πράγματι 25 του μηνού (πού να το ξέρετε εσείς, βέβαια, αλλά ήταν), κι εγώ βρισκόμουν πράγματι στην αίθουσα αναμονής, έπινα εσπρέσο, και είχα μόλις αρχίσει να σας γράφω την επιστολή μου.
  • Ψευδής λοιπόν γιατί η πρόταση ερχόταν σε αντίθεση με αντικειμενικά δεδομένα της πραγματικότητας.
  • Όμως είναι και αληθής. Διότι, πράγματι, σήμερα δεν είναι (πλέον) 25 του μηνού, δεν βρίσκομαι (πια) στην αίθουσα αναμονής, δεν πίνω εσπρέσο (πάει αυτός), και δεν έχω μόλις αρχίσει να σας γράφω την επιστολή (βρίσκομαι ήδη μετά τα μισά).
  • Τελικά τι είναι η πρόταση, αληθής ή ψευδής; Πώς μπορούμε να αποφασίσουμε;
  • Δεν ξέρω. Μοιάζει να είναι και τα δύο. Ή μάλλον μοιάζει να είναι είτε το ένα είτε το άλλο, ανάλογα με την οπτική γωνία υπό την οποία την εξετάζουμε. Και όχι μόνο την οπτική γωνία. Μοιάζει να εξαρτάται από το χρόνο και από τον χώρο, ακόμα κι από τον αναγνώστη.
  • Σήμερα για ποιον; Για μένα που δαχτυλογραφώ την πρόταση ή για εσάς που την διαβάζετε; Και ποιος βρίσκεται (ή δεν βρίσκεται) στην αίθουσα αναμονής του αεροδρομίου; Εγώ που (δεν) γράφω την πρόταση ή εγώ, ο αναγνώστης της ήδη γραμμένης πρότασης;
  • Μπλέξιμο.
  • Μήπως είχε δίκιο τελικά ο Τάρσκι, και ο ορισμός του δεν πιάνει για φυσικές γλώσσες;
  • Θα έλεγε κανείς ότι ναι. Στις προτάσεις μιας φυσικής γλώσσας ο ανθρώπινος παράγοντας (η οπτική γωνία, εξωτερικές συνθήκες όπως ο χρόνος, ο τόπος κ.λπ.) δείχνει να εμπλέκεται περισσότερο από όσο θα ήθελε ένας Μαθηματικός.
  • Είναι, όμως, τόσο ξεκάθαρο και απλό;
  • Αγαπητοί μου, δεν έχω χρόνο να αναλύσω το πρόβλημα αυτό εδώ, αλλά να, καθώς περιμένω στην αίθουσα αναμονής του αεροδρομίου να μας καλέσουν για επιβίβαση, απορώ. Όταν μας διαβεβαιώνει ο Τάρσκι πως “Η ‘p’ είναι αληθής αν και μόνο αν p”, τι σημαίνει αυτή η μικρή λέξη, “είναι”;
  • Τι ρόλο παίζει αυτό το “είναι”; Τι κάνει; Περιγράφει μια διαδικασία (π.χ., σύγκριση); Καταδεικνύει ένα κατηγόρημα (π.χ., ταυτότητα); Κατονομάζει μια κατάσταση;
  • Και όχι μόνον αυτό: Πού βρίσκεται αυτό το “είναι”; Εντός ή εκτός χρόνου; Σε ένα Σύμπαν όπου δεν υπάρχει χρόνος, π.χ., στο δικό μας “Σύμπαν”, λίγο “πριν” το μπιγκ μπανγκ, τι νόημα έχει να λέμε ότι κάτι “είναι”;
  • Μήπως απλά και μόνο λέγοντας πως κάτι “είναι” ανοίγουμε μια μικρή κερκόπορτα από όπου επιτρέπουμε να τρυπώσουν διάφορα περίεργα πράγματα;
  • The plot thickens, που θα λέγανε οι φίλοι μας οι Άγγλοι.
  • Απαντήσεις δεν έχω, αγαπητοί μου. Το μόνο που ξέρω είναι πως σήμερα, 25 του μηνού, ολοκληρώνω την επιστολή μου και ετοιμάζομαι, με τον ανιψιό, να επιστρέψω αεροπορικώς στα πάτρια εδάφη της γαλανής μας πατρίδας.
  • Or not.

Σας ασπάζομαι,
Θείος Ακάκιος

Leave a Reply

You must be logged in to post a comment.

Σύνδεση

Αρχείο δημοσιεύσεων